ابعاد پیچیده فقر آموزشی در ایران؛

 از زاهدان تا تهران

مقدمه:

بررسی تازه‌ترین داده‌های رسمی نشان می‌دهد فقر و نابرابری آموزشی در ایران، دیگر صرفاً معضلی محدود به مناطق محروم نیست، بلکه به بحرانی ساختاری و ریشه ای تبدیل شده است. تحلیل شاخص‌های آموزشی در سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد شکاف بین طبقات اجتماعی و مناطق جغرافیایی به‌طرز نگران‌کننده‌ای افزایش یافته و آموزش باکیفیت به کالایی نایاب تبدیل شده است.

برخی استان‌های مرزی به ویژه سیستان‌ و بلوچستان، با نرخ بی‌سوادی ۲۰ درصدی، ترک تحصیل گسترده (تا ۷۷٪ در متوسطه دوم)، و میانگین نمرات پایین‌تر از ۸، نماد آشکار شکست نظام آموزشی در مناطق حاشیه‌ای هستند. 

اما بحران تنها به مرزها محدود نیست؛ بیش از یک‌چهارم جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله در کشور فاقد مدرک دیپلم‌اند، و در برخی استان‌های برخوردار نظیر تهران و گلستان، این نرخ از ۳۵ درصد نیز فراتر رفته است.

از سوی دیگر، شانس قبولی در کنکور برای جوانان دهک‌های پردرآمد بیش از ۳/۵ برابر دهک‌های کم‌درآمد است؛ نابرابری‌ای که در رتبه‌های برتر به اوج می‌رسد: ۵۴٪ رتبه‌های زیر سه‌هزار از دو دهک بالای درآمدی‌اند، در حالی‌که سهم دو دهک پایین تنها ۳٪ است.

این گزارش، با اتکا به داده‌های رسمی، تصویر دقیقی از ابعاد مختلف فقر و بی‌عدالتی آموزشی در ایران ارائه می‌دهد؛ از بی‌سوادی و بازماندگی از تحصیل گرفته تا کیفیت پایین آموزش و نابرابری طبقاتی در دسترسی به دانشگاه.

شاخص بی‌سوادی
بنا بر جدیدترین داده‌های موجود در گزارش «فقر آموزش» مرکز پژوهش‌های مجلس، میانگین ملی نرخ بی‌سوادی در سال ۱۴۰۲ بیش از ۱۲ درصد بوده است.

اما این نرخ در سیستان و بلوچستان ۲۰ درصد، در کردستان ۱۹ و در استان‌های آذربایجان غربی و ایلام بالای ۱۷ درصد است. کم‌ترین نرخ بی‌سوادی (۵/۶۲) در یزد ثبت شده است.

آمار کودکان بدون مدرک تحصیلی

با وجود آن‌که طبق «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» (مصوب ۱۳۹۹) آموزش تا پایان دوره متوسطه اجباری است، آمارهای سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد بیش از ۲۷ درصد جوانان ۱۸ تا ۲۴ ساله کشور فاقد مدرک متوسطه هستند.

این سهم در سیستان‌ و بلوچستان به ۵۸ درصد و در آذربایجان غربی به ۴۱ درصد می‌رسد؛ همچنین در استان‌های گلستان، تهران و خراسان رضوی بالای ۳۵ درصد است.

کمترین نرخ محرومیت از مدرک متوسطه دوم به اصفهان با ۱۵ درصد تعلق دارد. در استان‌های مازندران، گیلان، کرمان، کهگیلویه‌ و بویراحمد و سمنان نیز این نرخ کمتر از ۲۰ درصد است.

میزان برخورداری از مدرک ابتدایی در میان کودکان ۱۲ تا ۱۷ ساله وضعیت بهتری دارد. در سطح ملی، میانگین محرومیت از این مدرک کمتر از یک درصد است. در استان سیستان و بلوچستان این رقم بیش از ۳ درصد گزارش شده، اما در سه استان کردستان، مازندران و اصفهان نرخ محرومیت صفر است؛ به این معنا که تمام کودکان آمارگیری‌شده در بازه سنی ۱۲ تا ۱۷ سال، همگی دارای مدرک ابتدایی بوده‌اند.

کودکان بازمانده از تحصیل

یکی از شاخص‌های کلیدی برای سنجش فقر آموزشی، نرخ بازماندگی از تحصیل است؛ یعنی نسبت کودکانی که در سن تحصیل قرار دارند اما در سال تحصیلی مورد نظر (اینجا سال ۱۴۰۲) در مدارس ثبت‌نام نکرده‌اند. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، کودکانی که در مدارس غیررسمی تحصیل می‌کنند نیز در زمره بازماندگان از تحصیل محسوب می‌شوند.

بر اساس این آمار، نرخ بازماندگی از تحصیل در مقطع متوسطه دوم برابر با ۲۱درصد (۲۱۲ در هزار) است؛ به بیان دیگر، بیش از یک‌پنجم جمعیت ۱۵ تا ۱۷ ساله کشور از تحصیل در مدرسه بازمانده‌اند. این شاخص در مقطع ابتدایی کمتر از ۳ درصد (۲۶ در هزار) و در مقطع متوسطه اول بیش از ۶ درصد (۶۱ در هزار) گزارش شده است.

وضعیت نرخ بازماندگی از تحصیل در استان سیستان‌ و بلوچستان به‌مراتب وخیم‌تر از میانگین کشوری است. نرخ بازماندگی از تحصیل این استان در مقطع متوسطه دوم به ۷۷ درصد می‌رسد. در مقطع متوسطه اول این نرخ ۲۸ درصد و در مقطع ابتدایی حدود ۱۰ درصد گزارش شده است.

در مقابل، استان‌های اصفهان، یزد و البرز در مقایسه با سایر استان‌ها کمترین نرخ بازماندگی از تحصیل را دارند و وضعیت بهتری را نشان می‌دهند.